سورو در گذر تاریخ
کمتر نوشتهای درباره تاریخ بندرعباس (گامرون) میتوان یافت که در آن به بندر سورو اشاره نشده باشد. روایتی از یک محله باستانی که نام و جایگاهش با هرمز، جرون، گامرون و بندرعباس گره خورده است.
نامهای سورو در طول تاریخ
سکونتگاه کهن
شواهد باستانشناسی نشان میدهد محوطه تاریخی سورو دستکم از دوره ساسانی مسکون بوده است.
مرکز دادوستد
خلیجفارس و سورو از مراکز مهم بازرگانی بودهاند؛ سکههای نقره ساسانی در اسکله سورو کشف شده است.
«شهرو» و «سورو»
برخی پژوهشگران احتمال دادهاند یکی از آبادیهای ساحلی یادشده در منابع قرن چهارم هجری با سورو قابل تطبیق باشد.
بندر جرون
در منابع دورههای بعد، ناحیه ساحلی مقابل جزیره هرمز با نامهایی مانند جرون شناخته میشد.
کامارائو (بندر خرچنگ)
منابع پرتغالی این ناحیه را با نام Camarão و در برخی نسخهها Combarão ثبت کردهاند.
بندرعباس
شاهعباس با کمک انگلیسیها پرتغالیها را راند و نام شهر را به افتخار پیروزی، بندرعباس گذاشت.
بازسازی هلندی
هلندیها با اجازه دولت ایران شهر تازهای با معماری ویژه در وسط بندرعباس بنا کردند.
پیشینهای کهن در کرانه خلیجفارس
محوطه تاریخی سورو که امروزه بخشی از شهر بندرعباس است، یکی از کهنترین نواحی استقرار انسانی در این منطقه به شمار میرود. یافتههای باستانشناسی نشان میدهد این محوطه دستکم از دوره ساسانی مسکون بوده و در دورههای بعد نیز اهمیت خود را حفظ کرده است. علت توجه بازرگانان آن دوره به این بندر و قریه کوچک دو دلیل عمده داشت؛ یکی به سبب نزدیکی به هرمز و دیگری قرارگرفتن در مسیر راه تجاری فارس به هرمز، لذا اهمیت خود را در دورههای پس از این نیز از دست نداد.
لسترنگ مینویسد: راه کاروانی (شیراز) از طارم به سمت جنوب به ساحل دریا میرفت و به بندر سورو یا شهرو مقابل جزیره هرمز میرسد. ایرج افشار سیستانی در کتاب «هرمزگان (شناخت استان هرمزگان)» میگوید: شهر بندرعباس از روزگاران کهن دارای نامهای چون گاملاو، کاماراو، گامبری، گمبرون، گامرون، گمرو و جرون بوده است.
از اشکانیان تا ساسانیان
در دوران اشکانی نیز خلیجفارس، از جمله بندرعباس از جایگاه ویژهای برخوردار بوده است. در روزگار ساسانی، این ناحیه از مراکز مهم دادوستد و بازرگانی به شمار رفته است. در اثر کاوشهایی که در اسکلهسازی سورو انجام گرفته، چندین سکه نقره دوران ساسانی به دست آمده است.
منطقه باستانی سورو و محله سورو قدیم، در شمال محله سورو در گذشته نهچندان دور نخلستان وسیعی قرار داشت شامل هزاران مغ (نخل) و انواع درختان دیگر شامل کنار، کرت، کهور، گز و خرگ. تابستانها مردم سورو به مدت سه ماه در این نخلستانها به سر میبردند. مغ بالا، مهفوز، سندلی و کلوکربه، نخلستانهای مختلف سورو را تشکیل میدادند.
هلندیها و شکلگیری بندرعباس نو
همانطور که در اسناد موجود داخلی و خارجی اشاره شده، در دوره صفوی و همزمان با فعالیت بازرگانان هلندی، بخشهایی از مرکز شهر بندرعباس با الگوی منظم توسعه یافت. ساختمان گمرک قدیم و عمارت کلاهفرنگی از جمله اولین بناهایی بودند که ایجاد شدند و کمکم شهر گسترش یافت.
مدارک، نقشه و نقاشی از بافت اولیه شهر جدید بندرعباس را میتوان در اسناد مربوط به کمپانی هند شرقی هلند یافت. هلندیها در سال ۱۱۱۰ هجری قمری (۱۶۹۸ میلادی) با کسب اجازه از دولت ایران، شهر تازهای با بافت و معماری ویژه در وسط شهر بندرعباس بنا نمودند که عمارت کلاهفرنگی در همین ایام بنا شده است. بافت و شکل ظاهری شهر جدید تا سال ۱۱۳۵ هجری قمری دوام یافت.
اقوام مختلف در منطقه سورو
قوم عبدالهی
یکی از اقوام مهم و اصیل منطقه سورو که حضور تاریخی طولانی در این محله دارند و بخشی از هویت فرهنگی بندرعباس را شکل میدهند.
قوم علی مهشاهی
ایران و هند دارای رابطه تاریخی، تجاری و فرهنگی چندهزارساله هستند. نیمی از جمعیت چند هزار نفره سورو که به قوم علی مهشاهی معروفاند، از بازماندگان هندیها در این منطقه هستند.
بانیان (بازرگانان هندی)
در زبان سانسکریت «بانیک» به معنای تاجر و بازرگان است. حضور گسترده بازرگانان هندی در هرمز قدیم، جزیره هرمز و سورو، تأثیرات فرهنگی خاصی در منطقه به جا گذاشته است.
حضور اقوام مختلف — فارس، هندی، عرب و آفریقایی — در منطقه سورو، به فرهنگ این بخش از بندرعباس تنوعی ویژه بخشیده و آن را به گفتوگوی تمدنهایی بدل کرده است که قرنها در کرانه خلیجفارس با هم زیستهاند.
فرهنگ و هنر سورو
حضور اقوام مختلف در منطقه سورو — قوم فارس، هندی، عرب و آفریقا — به فرهنگ منطقه تنوع خاصی داده است. انواع زریدوزی، شکبافی، وددو دوزی، بادله دوزی و گلابتوندوزی از کارهای مهم دستی در سورو است که زیباییبخش لباس بندری هستند. مراسم حنابندان در عروسیها و حنای دست عروس در محله سورو دارای زیبایی خاصی است.
در زمینه موسیقی، محله سورو همیشه فعال بوده و هنرمندان ارزندهای به جامعه هنری بندرعباس تقدیم نموده است: زیبا شیروان (زیبا گلناری)، صالح آتون، حسین وفادار، یوسف آبانگاه، احمد شاعر (احمد لنگو) و دیگران. هماکنون نیز دهها نفر از جوانان سورویی در زمینههای مختلف موسیقی فعال هستند.
مدرسه دانشمند سورو
یکی از قدیمیترین مدارس بندرعباس است. این مدرسه در سال ۱۳۲۲ خورشیدی به همت آقای حاجی محمد دانشمند در محله سورو بنا گردید. بعدها این مدرسه گسترش یافت و دبیرستان آن تا کلاس ۹ دانشآموز میپذیرفت که نهتنها از محله سورو بلکه از سراسر بندرعباس دانشآموزان به مدرسه دانشمند میآمدند.
این مدرسه ملی بود و در ابتدا تمام مخارج آن را آقای دانشمند پرداخت مینمود. کارگاه نساجی نیز تا مدتی در مدرسه سورو بر پا بود و نقش آموزشی و فرهنگی مهمی در منطقه ایفا کرد.
سورو تنها یک محله نیست؛ روایتی زنده از تاریخ بندرعباس است. از سکونتگاه هخامنشی تا بندر تجاری ساسانی، از «شهرو» و «جرون» تا «گامرون» و سپس «بندرعباس» — نامها تغییر کردهاند، اما کرانهای که سورو بر آن نشسته، همواره قلب تپنده تجارت، فرهنگ و هویت جنوب ایران بوده است.